ECOLOGICAL AND ECONOMIC INDICATORS OF ADAPTED WINTER PEA VARIETIES OF FOREIGN BREEDING | ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯСЫ КҮЗДІК АС БҰРШАҚТЫҢ БЕЙІМДЕЛГЕН СОРТТАРЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІ | ECOLOGICAL AND ECONOMIC INDICATORS OF ADAPTED WINTER PEA VARIETIES OF FOREIGN BREEDING

إنجليزي. The purpose of the research is to increase the competitiveness of crop products by adapting winter pea varieties of foreign breeding to the conditions of the southeast of Kazakhstan. The article presents the results of the adaptation of winter pea varieties of Serbian selection to local conditions. Among the studied varieties, the varieties “NS Moroz” (bi=1.20) and “Kocmaj” (bi=1.14) had the greatest response to adaptation to agroclimatic growing conditions. The maximum grain yield (39.4 centners/ha) was provided by the winter pea variety “NS Moroz”, dry weight (77.3 centners/ha) by the “Kocmaj” variety. Accordingly, 448.5 and 344.8 thousand tenge of net profit were received from one hectare. The level of profitability was 160.2 and 146.7%. The content of ash and crude protein in adaptable varieties of winter peas “NS Moroz” (grain) and “Kocmaj” (fodder) directions exceeds the control variety “Shal” by 0.07-0.38% and 0.56-1.56%, respectively. In terms of elemental composition, the excess was 4.71-6.60% (zinc), 2.10-11.42% (iron), 1.85-3.42 (manganese), 0.09-0.28% (nickel) and 0.02-0.06% (cobalt). In general, the adapted varieties of the Serbian selection NS Moroz (grain) and Kocmaj (fodder), which provided high environmental and economic performance in local conditions, are recommended for further introduction into production in the foothill zone of the southeast of Kazakhstan.

الكازاخستانية. Жүргізілген зерттеудің мақсаты болып, шетелдік селекциясы күздік ас бұршақ сорттарын Қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайларына бейімдеу арқылы өсімдік шаруашылығы өнімінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру болып табылады. Мақалада Сербия селекциясы күздік ас бұршақ сорттарын жергілікті жағдайларға бейімдеу нәтижелері келтірілген. Зерттелген сорттардың ішінде "НС Мороз" (bi=1,20) және "Kocmaj" (bi=1,14) сорттары агроклиматтық жағдайларға бейімделудің ең үлкен дәрежесін көрсетті. Максималды дән өнімділігін (39,4 ц/га) күздік ас бұршағының "НС Мороз" сорты, ал құрғақ масса өнімділігін (77,3 ц/га) – "Космај"сорты қамтамасыз етті. Осыған сәйкес, бір гектардан 448,5 және 344,8 мың теңге таза пайда алынды. Рентабельділік деңгейі 160,2 және 146,7% болды. "НС Мороз" (дәнді) және "Космај" (жемдік) бағыттағы күздік ас бұршағының бейімделетін сорттарындағы күл мен шикі протеиннің құрамы бақылау ретінде алынған "Шал" сортынан тиісінше 0,07-0,38% және 0,56-1,56% - ға артық алынды. Элементтік құрамы бойынша бақылау сортынан 4,71-6,60% (мырыш), 2,10-11,42% (темір), 1,85-3,42 (марганец), 0,09-0,28% (никель) және 0,02-0,06% (кобальт) артты. Жалпы, жергілікті жағдайларда жоғары экологиялық және экономикалық көрсеткіштерді қамтамасыз ететін НС Мороз (астық) және Космај (жемдік) бағытындағы Сербия селекциясының бейімделген сорттары Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тау бөктеріндегі аймақта өндіріске одан әрі енгізу үшін ұсынылады.

الروسية. Целью исследований является повышение конкурентоспособности растениеводческой продукции путем адаптации сортов озимого гороха зарубежной селекции к условиям юго-востока Казахстана. В статье приведены результаты адаптации сортов озимого гороха Сербской селекции к местным условиям. Среди изучаемых сортов наибольшей реакцией по адаптации к агроклиматическим условиям выращивания обладали сорта «НС Мороз» (bi=1,20) и «Kocmaj» (bi=1,14). Максимальную урожайность зерна (39,4 ц/га) обеспечил сорт озимого гороха «НС Мороз», сухой массы (77,3 ц/га) – сорт «Космај». Соответственно с одного гектара получено 448,5 и 344,8 тыс. тенге чистой прибыли. Уровень рентабельности составил 160,2 и 146,7%. Содержание золы и сырого протеина у адаптируемых сортов озимого гороха «НС Мороз» (зернового) и «Космај» (кормового) направления превышает контрольный сорт «Шал» соответственно на 0,07-0,38% и 0,56-1,56%. По элементному составу превышение составило 4,71-6,60% (цинк), 2,10-11,42% (железо), 1,85-3,42 (марганец), 0,09-0,28% (никель) и 0,02-0,06% (кобальт). В целом, адаптированные сорта Сербской селекции НС Мороз (зернового) и Космај (кормового) направления, обеспечившие высокие экологические и экономические показатели в местных условиях рекомендуются для дальнейшего внедрения в производство в предгорной зоне юго-востока Казахстана.