STUDY OF VARIETIES AND PROMISING BREEDING NUMBERS OF SUDAN GRASS IN COMPETITIVE VARIETY TESTING UNDER CONDITIONS OF NORTHERN KAZAKHSTAN | СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА КОНКУРСТЫҚ СОРТ СЫНАУДА СУДАН ШӨБІНІҢ СОРТТАРЫ МЕН ПЕРСПЕКТИВАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ НӨМІРЛЕРІН ЗЕРТТЕУ | ИЗУЧЕНИЕ СОРТОВ И ПЕРСПЕКТИВНЫХ СЕЛЕКЦИОННЫХ НОМЕРОВ СУДАНСКОЙ ТРАВЫ В КОНКУРСНОМ СОРТОИСПЫТАНИИ В УСЛОВИЯХ СЕВЕРНОГО КАЗАХСТАНА

إنجليزي. The article presents the results of the study of varieties and breeding samples of Sudan grass in the conditions of Northern Kazakhstan. The research was conducted in Akmola region in “Scientific and Production Center of Grain Farming named after A.I. Barayev” LLP. Varieties and breeding samples of Sudan grass were studied for economically valuable traits: drought resistance, plant height, yield of herbage and dry matter, seed yield, resistance to diseases and pests, fodder quality (crude protein and crude fiber content). On average for two years of study 2022-2023. 4 complex-hybrid populations K-1, K-2, K-3, K-4 were isolated, which exceeded the variety-standard Nika (151.0 c/ha, 48.5 c/ha, 14.9 c/ha) in herbage yield by 0.6-8.5%, in dry matter yield by 1.0-14.6%, in seed yield by 2.7-7.4%, in crude protein content exceeded the standard (11.93%) by 0.64-1.96%. As a result of study of varieties and best breeding numbers of Sudan grass for 2022-2023, 4 complex-hybrid populations were identified: K-1, K-2, K-3, K-4 on the complex of economically useful traits, which will be further used in breeding work as combining high drought tolerance, resistance to diseases and pests with high yields of fodder mass, seeds and quality of fodder. The scientific article was prepared within the program of targeted funding of the Ministry of Agriculture of the Republic of Kazakhstan for 2021-2023. BR 10765056 “Creation of high-yielding varieties and hybrids of grain crops based on the achievements of biotechnology, genetics, physiology, biochemistry of plants for their sustainable production in different soil and climatic zones of Kazakhstan” under the measure “Breeding of high-yielding, adapted to stress factors of the environment varieties, hybrids of grain and fodder sorghum”. Key words: Sudan grass, breeding, variety, breeding number, herbage yield, dry matter yield, crude protein.  

الكازاخستانية. Мақалада Солтүстік Қазақстан жағдайында судан шөбінің сорттары мен селекциялық үлгілерін зерттеу нәтижелері келтірілген. Зерттеулер Ақмола облысында "А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы" ЖШС-де жүргізілді. Судан шөбінің сорттары мен селекциялық үлгілері құрғақшылыққа төзімділігі, өсімдіктердің биіктігі, жасыл масса мен құрғақ заттардың өнімділігі, тұқым өнімділігі, аурулар мен зиянкестерге төзімділігі, мал азықтық сапасы (шикі протеин және шикі клетчатка құрамы) бойынша экономикалық тұрғыдан зерттелді. Орташа алғанда, 2022-2023 жж. зерттеудің екі жылында жасыл массаның өнімділігі бойынша 0,6-8,5%-ға, құрғақ заттың өнімділігі 1,0-14,6%-ға, тұқым өнімділігі бойынша 2,7-7,4%-ға, шикі протеин мөлшері бойынша (11,93%) 0,64-1,96%-ға Ника стандартты сортынан (151,0 ц/га, 48,5 ц/га, 14,9 ц/га) асып түсткен 4 күрделі гибридті К-1, К-2, К-3, К-4 популяциясы бөлінді. 2022-2023 жылдары судан шөбінің сорттары мен ең жақсы селекциялық нөмірлерін зерттеу нәтижесінде 4 күрделі гибридті популяция анықталды: К-1, К-2, К-3, К-4, олар болашақта селекциялық жұмыстарында құрғақшылыққа төзімділігі, жемшөп массасы, тұқым өнімділігі және жоғары мал азықтық сапасы, зиянкестерге және ауруларға төзімділігі және т.б. шаруашылық-пайдалы белгілер кешені бойынша пайдаланылатын болады. Ғылыми мақала BR 10765056 "Қазақстанның әртүрлі топырақ-климаттық аймақтарында оларды орнықты өндіру үшін өсімдіктердің биотехнологиясы, генетикасы, физиологиясы, биохимиясы жетістіктері негізінде дәнді дақылдардың жоғары өнімді сорттары мен будандарын құру" ҚР АШМ-нің 2021-2023 жылдарға арналған нысаналы қаржыландыру бағдарламасы, "Жоғары өнімді, стресстік орта факторларына бейімделген сорттарды, дәнді және мал азықтық құмай будандарын таңдау" іс-шарасы бойынша дайындалды. Түйінді сөздер: судан шөбі, селекция, сорт, селекциялық нөмір, жасыл массаның өнімділігі, құрғақ заттардың өнімділігі, шикі протеин.  

الروسية. В статье представлены результаты изучения сортов и селекционных образцов суданской травы в условиях Северного Казахстана. Исследования проводились в Акмолинской области в ТОО «Научно-производственный центр зернового хозяйства имени А.И. Бараева». Сорта и селекционные образцы суданской травы изучались по хозяйственно-ценным признакам: засухоустойчивости, высоте растений, урожайности зеленой массы и сухого вещества, урожайности семян, устойчивости к болезням и вредителям, качеству корма (содержанию сырого протеина и сырой клетчатки). В среднем за два года изучения 2022-2023 гг. выделено 4 сложногибридных популяции К-1, К-2, К-3, К-4, превысившие сорт-стандарт Ника (151,0 ц/га, 48,5 ц/га, 14,9 ц/га) по урожайности зеленой массы на 0,6-8,5%, по урожайности сухого вещества на 1,0-14,6%, по урожайности семян на 2,7-7,4%, по содержанию сырого протеина превысили стандарт (11,93%) на 0,64-1,96%. В результате изучения за 2022-2023 годы сортов и лучших селекционных номеров суданской травы выделено 4 сложногибридные популяции: К-1, К-2, К-3, К-4 по комплексу хозяйственно-полезных признаков, которые в дальнейшем будут использоваться в селекционной работе, как сочетающие в себе высокую засухоустойчивость, устойчивость к болезням и вредителям с высокой урожайностью кормовой массы, семян и качеством корма. Научная статья подготовлена в рамках программы целевого финансирования МСХ РК на 2021-2023 гг. BR 10765056 «Создание высокопродуктивных сортов и гибридов зерновых культур на основе достижений биотехнологии, генетики, физиологии, биохимии растений для устойчивого их производства в различных почвенно-климатических зонах Казахстана» по мероприятию «Селекция высокопродуктивных, адаптированных к стрессовым факторам среды сортов, гибридов зернового и кормового сорго». Ключевые слова: суданская трава, селекция, сорт, селекционный номер, урожайность зеленой массы, урожайность сухого вещества, сырой протеин.