MONITORING FOR THE DEVELOPMENT AND DEVELOPMENT OF DISEASE OF PARK (Puccinia graminis f. sp tritici) IN DIFFERENT ECOLOGICAL ZONES OF KAZAKHSTAN | ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӘРТҮРЛІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АЙМАҚТАРЫНДА САБАҚ ТАТ (Puccinia graminis f. sp tritici) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНЫҢ МОНИТОРИНГІ | МОНИТОРИНГ РАСПРОСТРОНЕНИЯ И РАЗВИТИЯ СТЕБЛЕВОЙ РЖАВЧИНЫ (Puccinia graminis f. sp tritici) В РАЗНЫХ ЭКОЛОГИЧЕСКИХ ЗОНАХ КАЗАХСТАНА

إنجليزي. Stem (black, linear) rust is one of the most dangerous diseases of wheat, its development to the level of epiphytotics leads to the yield decrease and qualitydegradation in the cereals of the Triticum family.The disease of stem rust, being very common in nature, affects wheat in all periods of vegetative development, from the seedling stage to the maturation stage.The disease disrupts the water balance in diseased plants, leads to premature drying of leaves and stems, impairs grain production, reduces the number of grains in the spikelet, and thereby reduces the yield of wheat. In some years, due to the complete affection of the stem by rust, empty spikelets are formed. Every year, due to stem rust disease, the average wheat yield in the world decreases by 10 %, and in our republic it decreases by more than 10 %, during the epiphytotic years - up to 30-40 %. In the north and east of Kazakhstan, the development of stem rust occurs every year. One of the ways to preserve the crop from damage by stem rust is to ensure timely phytosanitary monitoring of sown areas, obtaining high-quality, cost-effective wheat varieties and their introduction into production. For the production of wheat resistant to sowing, it is necessary to find resistant objects used in breeding.

الكازاخستانية. Бидай егістік алқаптарында сабақ тат ауруына төзімділігін зерттеу әлем және Қазақстан бойынша өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Жыл сайынәлемнің бидай өндірісінде сабақ тат ауруынан өнім түсімі 10 % жуық кемиді. Республикамызда бидай өнімділігі бұл аурудан 10 % дейін, ал эпифитотиялықжылдарда 30-40 % дейін төмендейді.Қазақстанның солтүстігі мен шығысында сабақ татының дамуы жыл сайын орын алады. Сабақ тат ауруынан бидай өнімділігін сақтап қалуда егістікалқаптарына дер кезінде фитосанитарлық мониторинг жүргізу, экологиялық таза, экономикалық тұрғыдан тиімді, әрі төзімділігі жоғары сорттарды шығаружәне оларды өндіріске енгізу сияқты шаралардың маңызы өте зор. 2018 жылы Алматы обылысының бидай танабында сабақ тат ауруының таралуы орташа деңгейде болды, яғни 36,2 %-ды, дамуы 8,2 % құрады. Зерттеу нәтижесінде күздік бидайдың Стекловидная 24 (57,5 %), Қызыл бидай (59,2 %) және Сапалы (64,3 %) сорттары ауруға жоғары төзімсіздеп анықталады.Еліміздің солтүстік аймақтарынның Қостанай облысында Карабалыкская 90, Казахстанская Раннеспелая, Карабалыкская 7 сорттарында ауру жоғарғы денгейде таралып дамыды, аурудың таралуы 74,1 %-ды, дамуы 26,7 % құрады.

الروسية. Стеблевая (черная, линейная) ржавчина является одним из самых опасных заболеваний пшеницы, ее развитие до уровня эпифитотии приводит к снижению урожая и ухудшению качества злаковых семейства Triticum. То есть, возбудитель Puccinia graminis f. sp. tritici препятствует получению высокого урожая пшеницы. Стеблевая ржавчина, являясь очень распространенной в природе, поражает пшеницу на всех периодах вегетационного развития – от стадиипроростков до стадии созревания. Заболевание нарушает водный баланс в больных растениях, ведет к преждевременному засыханию листьев и стеблей,ухудшает производство зерна, уменьшает количество зерен в колосе, и тем самым снижает урожай пшеницы. В некоторые годы, из-за полного поражения стебля образуется пустоколосость. Ежегодно вследствие заболевания стеблевой ржавчиной средняя урожайность пшеницы в мире снижается на 10 %, а в нашей республике - до 10 %, в годы эпифитотий - до 30-40 %. На севере и востоке Казахстана каждый годимеет место развитие стеблевой ржавчины. Для сохранения урожая пшеницы от поражения стеблевой ржавчиной является очень важным обеспечение своевременного фитосанитарного мониторинга посевных площадей, получение экологически чистых, высокоустойчивых, экономически выгодных сортовпшеницы и внедрение их в производство. Определение устойчивости объектов, используемых в селекции, является весьма актуальным для производства устойчивых к стеблевой ржавчине сортов пшеницы.