LABORATORY ANIMALS PRE-SLAUGHTER STRESS CORRECTION BY BIOLOGICALLY ACTIVE SUBSTANCES | СОЯР АЛДЫНДА ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖАНУАРЛАРДЫҢ КҮЙЗЕЛІСІН БИОЛОГИЯЛЫҚ БЕЛСЕНДІ ЗАТТАРМЕН РЕТТЕУ | КОРРЕКЦИЯ ПЕРЕДУБОЙНОГО СТРЕССА У ЛАБОРАТОРНЫХ ЖИВОТНЫХ БИОЛОГИЧЕСКИ АКТИВНЫМИ ВЕЩЕСТВАМИ

English. The results of determination of adrenal glands morphometric parameters, phagocyte index, cortisol content in blood of rats, which further added to the feed of natural origin biologically active substances are presented in the article. The spleen extract biologically active substances were used as an antistressors and immunomodulators in preslaughter period. The experiment was conducted on 20 rats with standard diet. Four groups of rats one month of age (5 rats each) was formed for research. The extracts were applied to feed by aerosol method (70 ° alcohol solu-tion extract volume of 0.6 ml per rat). The control group rats (group IV) received to the feed in the same way of 70 ° ethanol in the same volume. The feed eating by laboratory animals was exercised daily. The rats ate food completely. The rats slaughter was carried out in the morning. Mathematical treatment of the research results worked statistically using the software package Statistica 6.0. Probability differences was assessed by Student t-test and results considered likely at P ≤ 0.05.The blood plasma cortisol level of rats received feed with added spleen extract (I experimental group) were significantly lower (P<0.05) compared with control animals, which could indicate a decrease in stress before slaughter. Phagocytic index of rat’s blood under the influence of biologically active substances of natural origin increased in animals of all experimental groups, but the most notable difference was noted in the I group compared with the control. We have carried out studies on morphometric parameters of rat adrenal glands under stress conditions using biologically active substances of plant and animal origin: spleen extract, Echinacea and Chinese lemon extracts, sprouted grains.Animals, which were not fed with immunomodulators and antistress compounds, developed histological features of acute adrenal lesions characterized by thickening of the gland capsule, disorganized cellular structure, nuclear dystrophy, hyperchromy and pyknosis, resulting in increased their functional activity been observed. Spleen extract polyamines as the immunomodulators and antistressors most effectively influenced on cortisol level, phagocytic index in rat’s blood and morphological state of adrenal glands before slaughter.The results obtained in model experiments on rats can be used in research on agricultural animals to prevent the effect of a pre-slaughter animal stress on the quality of a meat product.

Kazakh. Мақалада бүйрекүсті бездерінің морфометрикалық параметрлерін, фагоциттер индексін, азықтарына қосымша табиғи биологиялық белсенді заттар қосылған егеуқұйрықтар қанындағы кортизол деңгейін анықтау нәтижелері келтірілген. Көк бауыр экстрактын сояр алдындағы кезеңде иммуномодуляторлар және антистрессорлар ретінде пайдаландық. Тәжірибені бір айлық жастағы 20 егеуқұйрықта (әр топта 5 егеуқұйрықтан) жүргіздік. Экстракты азыққа аэрозолдық әдіспен (экстрактың 70 спиртті ерітіндісін бір егеуқұйрыққа 0,6 мл мөлшерде) қолдандық.Бақылау тобының (IV) егеуқұйрықтары азықпен қосып, сондай жолмен көлемде 70 этанол ерітіндісін қабылдады. Егеуқұйрықтар азықты толытай қабылдады. Егеуқұйрықтарды союды түске дейін жүргіздік. Зерттеу нәтижелерін математикалық өңдеуді Statistica 6.0 бағдарламалық қамтамасыз ету пакетін пайдалану арқылы жүргіздік. Көрсеткіштер айырмашылықтарын Стьюдент бойынша бағаладық, нәтижелерді Р≤0,05 болғанда нақты деп санадық. Егеуқұйрықтарға жасалған моделдік тәжірибелердің нәтижелерін, малдарға сояр алдындағы стрессті және олардан алынған өнімнің сапасына стресстің әсерін болдырмас үшін ауылшаруашылық малдарына жүргізетін зерттеулерге пайдалануға болады.I-тәжірибе тобындағы егеуқұйрықтардың қан сарысуындағы кортизол деңгейі бақылау тобындағы-лармен салыстырғанда едәуір (P<0,05) төмен болды, бұл сояр алдында стресстің төмендегенін көрсетеді. Егеуқұйрықтардың қанындағы фагоцитарлық индекс биологиялық белсенді заттардың ықпалымен барлық тәжірибелік топтардағы жануарларда жоғарылады, бірақ бақылау тобымен салыстырғанда неғұрлым айқынырақ айырмашылық байқалғаны I топта болды. Біз өсімдік текті (эхинацея және қытай лимондығы, дәнді өскін экстракттары) және жануар текті (көк бауыр экстракты) биологиялық белсенді заттарды пайдалана отырып, стресс жағдайындағы егеуқұйрықтардың бүйрекүсті бездерінің морфометрикалық параметрлерін зерттедік. Иммуномодулятормен мен антистрессорлар берілмеген жануарларда бүйрекүсті безінің жіті зақымдалуы сияқты кейбір гистологиялық өзгерістер байқалды, яғни бездердің капсулаларының қалыңдауымен, ұйымдаспаған торшалық құрылыммен, ядролық дистрофиямен, гиперхромдықпен және пикнозбен сипатталады, бұл олардың функционалды белсенділігінің артыуына әкеп соғады. Зертханалық жануарларға сояр алдында берілген көкбауыр экстрактының полиаминдері, иммуномодуляторлар және антистрессорлар ретінде, кортизол деңгейіне, егеуқұйрықтар қанының фагоцитарлық индексіне, едәуір тиімді ықпал етеді.Тірек сөздер: сояр алдындағы стресс, егеуқұйрық,

Russian. В статье представлены результаты определения морфометрических параметров надпочечников, индекса фагоцитов, уровня кортизола в крови крыс, которым дополнительно в корм добавляли биологически активные вещества естественного происхождения. Экстракт селезенки использовали в качестве иммуномодуляторов и антистрессоров в предубойный период. Эксперимент проводили на 20 крысах одно-месячного возраста (5 крыс в каждой). Экстракты наносили на корм аэрозольным способом (70 ° спиртового раствора экстракта объема 0,6 мл на крысу). Крысы контрольной группы (IV) получали в корм таким же образом 70 ° раствор этанола в том же объеме. Крысы съедали пищу полностью. Убой крыс проводили в первой половине дня. Математическую обработку результатов исследования осуществляли статистически с использованием пакета программного обеспечения Statistica 6.0. Вероятность различия оценивали по Стьюденту, достоверными считали результаты при Р≤0,05. Результаты, полученные в модельных экспериментах на крысах, можно использовать в исследованиях на сельскохозяйственных животных, чтобы предотвратить влияние предубойного стресса на животных и на качество продукции от них.Уровень кортизола в плазме крови крыс I опытной группы был значительно ниже (P<0,05) в сравнении с контрольными животными, что может указывать на снижение стресса перед убоем. Фагоцитарный индекс крови крыс под влиянием биологически активных веществ увеличился у животных всех экспериментальных групп, но наиболее заметным отличие было отмечено в I группе в сравнении с контролем. Мы провели исследования морфометрических параметров надпочечников крыс в условиях стресса, используя биологически активные вещества растительного и животного происхождения: экстракт селезенки, экстракты эхинацеи и китайского лимонника, проросшие зерно. У животных, которым не давали иммуномодуляторы и антистрессоры, отмечены некоторые гистологические особенности острого надпочечного поражения, что характеризируется утолщением капсулы железы, неорганизованной клеточной структуры, ядерной дистрофии, гиперхромностью и пикнозом, что приводит к повышению их функциональной активности. Полиамины экстракта селезенки как иммуномодуляторы и антистрессоры наиболее эффективно влияют на уровень кортизола, фагоцитарный индекс крови крыс и морфологическое состояние надпочечников перед убоем лабораторных животных.