PRODUCTIVITY POTENTIAL OF DOMESTIC APPLE VARIETIES OF KAZAKHSTAN BREEDING UNDER CONDITIONS OF ALMATY REGION | ҚАЗАҚСТАН СЕЛЕКЦИЯСЫНДАҒЫ ОТАНДЫҚ АЛМА СОРТТАРЫНЫҢ АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ӘЛЕУЕТІ | ПОТЕНЦИАЛ ПРОДУКТИВНОСТИ ОТЕЧЕСТВЕННЫХ СОРТОВ ЯБЛОНИ КАЗАХСТАНСКОЙ СЕЛЕКЦИИ В УСЛОВИЯХ АЛМАТИНСКОЙ ОБЛАСТИ

English. The article presents the general results of studies of 15 varieties of apple trees of Kazakhstan selection, which was carried out on the basis of «KazNIIPO» LLP of Talgar district in the Regional branch of Talgar. The purpose of the work is to identify the most valuable traits for further use in breeding based on the study of the biological potential of productivity of apple varieties. The objects of research are varieties of Kazakh breeding created at the Kazakh Scientific Research Institute of Fruit and Vegetable Growing. To achieve the required level of fruit production, scientists, together with producers, need to solve a number of problems, among which the most important is the optimization of the assortment of fruit and berry crops by creating new competitive varieties that meet all modern requirements for intensive gardening. This experience includes both new varieties of apple trees included in the State Register, and new promising varieties of Kazakhstani selection. When studying, most of the new promising varieties have complex resistance to powdery mildew and scab. The varieties Anel, Egemen, Aizhan, Makpal, Maksat, Aizere, Nursat, Gift Nurtazina, Koktobe were distinguished by yield, the yield of these varieties is 190-260 c/ha. This article presents data from the study of the size of the fruit, taste, attractiveness and economically valuable features of the fruit. As a result of research, Anel, Aizhan, Asyl-Ayim, Nazgum, Damira, Egemen, Gift Nurtazina, Nursat, Maksat varieties resistant and immune to powdery mildew and scab were isolated from 15 apple varieties. Apple varieties Aizere, Anel, Aizhan, Danalyk, Dauren, Kamila, Egemen Maksat, Nursat, Gift Nurtazina, Koktobe, Nazgum are allocated to indicators of fertility, productivity, commodity and consumer quality of fruits. It is recommended to involve these varieties in selection processes as the basis of valuable traits.

Kazakh. Мақалада, Алматы облысы Талғар ауданы «ҚазЖКҒЗИ» ЖШС Талғар аймақтық филиалында 15 отандық алма сорттарының Алматы облысы климаттық жағдайында жүргізілген  агробиологиялық зерттеу қортындысы берілген. Зерттеудің мақсаты  – селекцияға әрі қарай да пайдалану үшін, алма сорттарының биологиялық әлеуеттілігін зерттеу негізінде, бағалы шаруашылық-белгілерін бөліп алу. Жеміс өндірудің қажетті деңгейіне жету үшін ғалымдар өндірушілермен бірлесіп бірқатар мәселелерді шешуі керек, олардың ішінде ең маңыздысы жеміс-жидек дақылдарының барлық заманауи талаптарға жауап беретін жаңа бәсекеге қабілетті сорттарын жасау арқылы ассортиментін оңтайландыру болып табылады. Бұл мақалаға Мемлекеттік реестрге енгізілген жаңа алма сорттарымен қатар, сондай-ақ Қазақстандық селекцияның жаңа болашағы зор сорттарымен бирге өткізілген тәжірибе нәтижелері көрсетілген. Алма сорттарын зерттеу барысында жаңа болашағы зор сорттарынның көпшілігінде ақ ұнтақ пен таз қотырға күрделі төзімділік бар. Өнімділігін жағынан  Әнель, Егемен, Айжан, Мақпал, Мақсат, Айзере, Нұрсәт, Подарок Нуртазиной, Көктөбе сорттары бөлініп шықты, бұл сорттардың өнімділігі гектарына 190-260 центнерді құрайды. Бұл мақалада жемістерінің ірілігі, аса дәмділігі, тартымдылығы және шаруашылықта құнды белгілерінің жиынтығы сипатталған. Зерттеу нәтижесінде отандық алма сорттары Айжан, Әнель, Егемен, Нұрсәт, Кәмиля, Мақпал, Асыл-Айым, Мақсат, Талгарское ақ ұнтақ пен таз қотырға төзімді және иммундық нысан ретінде ерекшеленді. Жемістердің ерте жетілу, өнімділік, тауарлық және тұтынушылық сапасы көрсеткіштеріне Айзере, Айжан, Даналық, Кәмила, Мақсат, Нұрсәт, Подарок Нуртазиной, Назгум сорттары бөлінген. Осы сорттарды құнды белгілердің негізі ретінде селекциялық процесстерге қатыстыру ұсынылады.

Russian. В статье представлены общие результаты исследований 15 сортов яблони казахстанской селекции, которая проводилась на базе ТОО «КазНИИПО» в Региональном филиале «Талгар» Талгарского района Алматинской области. Цель работы - на основе изучения биологического потенциала продуктивности сортов яблони выделить наиболее ценные по комплексу признаков для дальнейшего использования в селекции. Объекты исследования сорта казахстанской селекции, созданные в Казахском научно исследовательском институте плодоовощеводства. Для достижения необходимого уровня производства плодов ученым совместно с производственниками необходимо решить ряд проблем, среди которых важнейшей является оптимизация сортимента плодовых и ягодных культур, путем создания новых конкурентоспособных сортов, отвечающих всем современным требованиям интенсивного садоводства. В данный опыт включены как новые сорта яблони, включенные в Государственный реестр, так и новые перспективные сорта казахстанской селекции. При изучении большинство новых перспективных сортов обладают комплексной устойчивостью к мучнистой росе и парше. По урожайности выделены сорта Анель, Егемен, Айжан, Макпал, Максат, Айзере, Нурсат, Подарок, Нуртазиной, Коктобе, урожайность этих сортов составляет 190-260 ц/га. В данной статье приведены данные изучения размер плода, вкусовые качества, привлекательность и хозяйственно-ценные признаки плодов. В результате исследований выделены сорта яблони Анель, Айжан, Асыл-Айым, Назгум, Дамира, Егемен, Подарок Нуртазиной, Нурсат, Максат устойчивые и иммунные к мучнистой росе, парше. К показателям скороплодности, продуктивности, товарным и потребительским качеством плодов выделены сорта яблони Айзере, Анель, Айжан, Даналык, Даурен, Камила, Егемен  Максат, Нурсат, Подарок Нуртазиной, Коктобе, Назгум.  Данные сорта рекомендуются для включения в селекционный процесс, как источник ценных признаков.