IMMUNOLOGICAL ASSESSMENT OF THE RESISTANCE OF WINTER WHEAT TO THE RUST DISEASE (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) | КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ | ИММУНОЛОГИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА УСТОЙЧИВОСТИ СОРТООБРАЗЦОВ ОЗИМОЙ ПШЕНИЦЫ К ВОЗБУДИТЕЛЯМ РЖАВНИЦЫ (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI)

English. Under the conditions of global climate change, there is a geographical change in the area of development and distribution of the most dangerous pathogens of grain crops, as a result, the harmfulness of epidemics increases. In this case, it is important to control the phytopathogens of yellow rust (P. striiformis f. sp. tritici) and leaf rust (P. triticina f. sp. tritici), the main types of diseases in the fields of winter wheat in southeastern Kazakhstan. In years favorable for the development of phytopathogens, there is a sharp decrease in the yield of spikelets and grain quality. New aggressive types of pathogens make most high-potential, valuable varieties of grain crops vulnerable to the pathogen. In order to determine the immunological value of winter wheat varieties in breeding, in 2021-2023, immunological studies were carried out on the experimental basis of the Kazakh Research Institute of Agriculture and Plant Growing. A collection of 200 domestic and foreign varieties of winter wheat was subjected to a targeted immunological assessment, under conditions of an artificially infectious background of rust. Artificial infestations were carried out using yellow rust (P. striiformis f. sp. tritici) and leaf rust (P. triticina f. sp. tritici) uredospore populations. The resistance of winter wheat to rust was analyzed in the conditions of the south-east of Kazakhstan. The reaction of resistance of valuable varieties to rust pathogens is described. Disease-resistant varieties selected as a result of immunological evaluation have the greatest immunological value for breeding.

Kazakh. Дәнді дақылдардың аса қауіпті ауру қоздырғыштарының, климаттың жаһандық өзгеру жағдайында, дамып-таралу ареалының өзгеріп отыруы және оның салдарынан індет зияндылығының артуы өте қауіпті. Мұндай жағдайда, оңтүстік шығыс Қазақстан аумағында, күздік бидай егістігіндегі аурулардың басым түрлері – сары тат (P. striiformis f. sp. tritici) және қоңыр тат (P. triticina f. sp. tritici) фитопатогендерін бақылау маңызды. Фитопатогендердің дамуына қолайлы жылдарда масақ өнімділігі мен астық сапасының күрт төмендеуі байқалады. Ауру қоздырғыштарының жаңа агрессивті түрлері, жоғары әлеуетті, құнды дәнді дақыл  сорттарының көпшілігін, патогенге төзімсіз етеді. Күздік бидай сортүлгілерінің селекциядағы иммунологиялық құндылығын анықтау үшін, 2021-2023 жылдары Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік базасында, иммунологиялық зерттеулер жүргізілді. Тат қоздырғыштарының жасанды індеті аясында, күздік бидайдың  жергілікті және шетелдік 200 сортүлгіден тұратын жинағы мақсатты түрде иммунологиялық бағалаудан өтті. Жасанды індет аясы сары тат (P. striiformis f. sp. tritici) және қоңыр тат (P. triticina f. sp. tritici) уредоспораларының популяциясын пайдалану арқылы жүргізілді. Қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайында, күздік бидайдың тат популяциясына төзімділігіне талдау жасалынды. Құнды сортүлгілердің тат қоздырғыштарына төзімділік реакциясы сипатталды. Бағалаудан іріктеліп алынған, ауруға төзімді сортүлгілер селекция үшін ең үлкен иммунологиялық құндылыққа ие. Ғылыми зерттеу жұмысының өзектілігі – аса қауіпті ауру қоздырғыштарының патогендік құрылымында вируленттіліктің өзгеруіне байланысты, төзімділіктің жаңа көздерін анықтау. Жоғары иммунологиялық әлеуеті бар, құнды генотиптерді іріктеп алып, селекцияда жаңа бастапқы материал ретінде қолдану, егістіктегі фитопатогендереден келетін  эпифитотияның алдын алуға бағытталады.

Russian. В условиях глобального изменения климата, происходят географическое изменение ареала развития и распространения наиболее опасных возбудителей зерновых культур, в следствии возрастает вредоносность эпидемий. В таком случае важна борьба с фитопатогенами желтой ржавчины (P. striiformis f. sp. tritici) и бурой ржавчины (P. triticina f. sp. tritici) — основных видов болезней на полях озимой пшеницы в юго - восточном Казахстане. В годы, благоприятные для развития фитопатогенов, наблюдается резкое снижение урожайности колосков и качества зерна. Новые агрессивные виды возбудителей делают большинство высокопотенциальных, ценных сортов зерновых культур уязвимыми к возбудителю. С целью определения иммунологической ценности сортов озимой пшеницы в селекции, в 2021-2023 годах были проведены иммунологические исследования на опытной базе Казахского НИИ земледелия и растениеводства. Целенаправленной иммунологической оценке, в условиях искусственно-инфекционного фона ржавчины, подверглась коллекция из 200 отечественных и зарубежных сортов озимой пшеницы. Искусственные заражения проводились с использованием популяций уредоспор желтой ржавчины (P. striiformis f. sp. tritici) и бурой ржавчины (P. triticina f. sp. tritici). Проанализирована устойчивость озимой пшеницы к ржавчине, в условиях юго-востока Казахстана. Описана реакция устойчивости ценных сортов к возбудителям ржавчины. Наибольшую иммунологическую ценность для селекции имеют устойчивые к болезням сорта, отобранные в результате иммунологической оценки.