INTRODUCTION OF THE WHEATGRASS AS A WAY TO PRESERVE THE GENE POOL OF CULTURE | ДАҚЫЛДАР ГЕНОФОНДЫН САҚТАУДЫҢ ӘДІСІ РЕТІНДЕ ЕРКЕКШӨП ДАҚЫЛЫН ЕНГІЗУ | ИНТРОДУКЦИЯ ЖИТНЯКА КАК СПОСОБ СОХРАНЕНИЯ ГЕНОФОНДА КУЛЬТУРЫ

English. Since 1989, expeditionary collections have been held in the West Kazakhstan region to form the gene pool at the Ural Agricultural Experimental Station. Currently, the collection of wheatgras includes more than 500 accessions. 250 wild-growing accessions were assessed according to the main economically valuable traits, accessions with high adaptation to the steppe conditions were selected. Based on the traits: foliage, growth power, accessions of the broad-spike species were identified: K-6472, K-6995 (Burlin district); K-5333 (Chapaev district); K-7108, K-7107 (Terekty district); K-6225, K-6176, K-6195 (Zelenov district) of the West Kazakhstan region. Analysis of experimental materials showed that in terms of productive characteristics, such as the yield of green and dry mass, 20 wheatgrass accessions were superior to the standard: 12 wild-growing accessions of broad-spike grass, 5 desert grass accessions, 3 of Siberian grass. The isolated wheatgrass accessions exceed the standard in terms of green mass yield by 13-28%, and dry mass by 5-20%. Accessions of the Siberian type of granary are inferior to them. In the collection nursery of 2021, the best accessions were K-6164 from the Bayterek district, K-5285 from the Chapaev district, K-6486 from the Burlin district, K-4793 from the Taskala district, K-3120 from the Taipak district. According to the results of long-term studies on the yield of green mass, they significantly exceeded the standard by 10-58%, dry weight by 10-62%. In terms of seed productivity, accessions K-6995, K-7061, K-6583, K-4420 from Burlin district and K-6901 from Chapaev district significantly exceeded the standard. In the future, they will be transferred as sources of high seed yields adapted to the arid conditions of Kazakhstan. In the process of many years of studying the genetic material of wheatgrass, genetic sources of valuable traits and properties have been identified, which will undoubtedly be valuable source material for modeling new varieties.

Kazakh. Батыс Қазақстан облысында 1989 жылдан бастап Орал ауылшаруашылық тәжірибе станциясында еркекшөп генофондын қалыптастыру үшін экспедициялық жинақтар жүргізілуде. Қазіргі уақытта жабайы еркекшөп дақылының коллекциясы 500-ден астам үлгіні қамтиды.Біздің зерттеу жұмысымызда негізгі экономикалық құнды белгілері бойынша 250 жабайы үлгілер кешенді түрде бағаланып, дала жағдайына бейімделуі жоғары үлгілер таңдалды. Жапырақтары мен өсу қабілеті сияқты белгілеріне сүйене отырып, кең құлақ түрінің үлгілері Бөрлі ауданынан К-6472, К-6995, Чапаев ауданынан К-5333, Теректі ауданынан К-7108, К-7107, Қ. Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауданынан -6225, К-6176, К-6195 анықталды.Жабайы өсімдіктерді бағалау кезінде экономикалық құнды белгілердің және жоғары өнімділіктің генетикалық көздері іздестіріледі. Тәжірибелік материалдарды талдау өнімділік көрсеткіштері бойынша, мысалы, жасыл және құрғақ массаның шығымдылығы бойынша еркекшөптің 20 үлгісі стандарттан жоғары болғанын көрсетті: 12 жабайы өсетін кең құлақты шөп үлгісі, 5 шөлдік шөп үлгісі, 3 сібір шөбі түрі. Ұзақ мерзімді бақылаулар нәтижелері бойынша оқшауланған еркекшөп үлгілері жасыл масса өнімділігі бойынша 13-28%, құрғақ массасы 5-20% нормадан асып түседі. Олар еркекшөптің сібір түрлерінің үлгілерінен біршама төмен.2021 жылғы коллекциялық питомникте Бәйтерек ауданынан К-6164, Чапаев ауданынан К-5285, Бөрлі ауданынан К-6486, Тасқала ауданынан К-4793, Тайпақ ауданынан К-3120 үлгілері үздік болды. Жасыл массаның шығымдылығы бойынша көп жылдық зерттеулердің нәтижелері бойынша олар нормадан 10-58%-ға, ал құрғақ масса 10-62%-ға айтарлықтай асып кеткен.Тұқым өнімділігі бойынша Бөрлі ауданынан К-6995, К-7061, К-6583, К-4420 және Чапаев ауданынан К-6901 үлгілері нормадан айтарлықтай асып түсті. Болашақта олар Қазақстанның қуаңшылық жағдайына бейімделген жоғары өнімді тұқым көздері ретінде көшірілетін болады. Еркекшөптің генетикалық материалын зерттеу барысында көп жылдар бойына құнды белгілер мен қасиеттердің генетикалық көздері анықталды, бұл жаңа сорттарды модельдеу үшін құнды бастапқы материал болатыны сөзсіз.

Russian. Для формирования генофонда житняка на Уральской сельскохозяйственной опытной станции с 1989 года проводятся экспедиционные сборы по Западно -Казахстанской области. В настоящее время коллекция дикорастущего житняка насчитывает более 500 образцов. 250 дикорастущих образцов оценены по основным хозяйственно-ценным признакам, отобраны образцы с высокой адаптацией к условиям степи Западного Казахстана. По признакам: облиственность, мощность роста выделены образцы ширококолосого вида: К-6472, К-6995 (Бурлинский район); К-5333 (Чапаевский район); К-7108, К-7107 (Теректинский район); К-6225, К-6176, К-6195 (Зеленовский район) Западно-Казахстанской области. Анализ экспериментальных материалов показал, что по продуктивным признакам таким, как урожайность зеленой и сухой массы отмечено превосходство над стандартом у 20 образцов житняка: 12 дикорастущих образцов ширококолосого, 5 - образцов пустынного, 3 сибирского. Выделившиеся образцы житняка, по урожайности зеленой массы превышают стандарт на 13-28%, сухой массы на 5-20%. В коллекционном питомнике 2021 года лучшими были образцы: К-6164 (район Байтерек); К-5285 (Чапаевский район); К-6486 (Бурлинский район); К-4793 (Таскалинский район); К-3120 (Тайпакский район). По урожайности зеленой массы они превзошли стандарт на 10-58%, сухой массы на 10-62%. По семенной продуктивности выделились образцы: К-6995, К-7061, К-6583, К-4420 (Бурлинский район) и К-6901 (Чапаевский район). В статье представлены данные изучения видового и генетического разнообразия местных генетических ресурсов житняка и отбора генетических источников по комплексно-ценным признакам для селекционного использования.