Генофонд, методы и результаты селекции льна-долгунца (Linum usitatissimum L.) в Республике Беларусь: автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук по специальности 06.01.05 – селекция и семеноводство сельскохозяйственных растений | Gene pool, methods and results of fibre flax (Linum usitatissimum L.) breeding in the Republic of Belarus: author's abstract of dissertation for the degree of Doctor of Agricultural Sciences in specialty 06.01.05 – selection and seed production of agricultural plants | Генафонд, метады і вынікі селекцыі лёну-даўгунцу (Linum usitatissimum L.) у Рэспубліцы Беларусь: аўтарэферат дысертацыі на суісканне вучонай ступені доктара сельскагаспадарчых навук па спецыяльнасці 06.01.05 – селекцыя і насенняводства сельскагаспадарчых раслін

Russian. Цель исследований – сформировать генетический фонд льна-долгунца (Linum usitatissimum L.), выделить источники хозяйственно полезных признаков, усовершенствовать приемы и методы селекции, создать высокопродуктивные сорта, адаптированные к почвенно-климатическим условиям Республики Беларусь. Исследования проводили путем полевых и лабораторных опытов с применением биохимических, молекулярно-генетических, анатомо-морфологических методов и статистического анализа. Впервые в Республике Беларусь сформирован генетический фонд льна-долгунца, включающий 628 образцов из 33 стран мира, созданы признаковые коллекции. Методом гибридизации с использованием источников и доноров хозяйственно полезных признаков создан новый селекционный материал и сорта, различающиеся по продолжительности вегетационного периода. Установлено, что отбор по морфологическим признакам у льнадолгунца является более эффективным по «высоте растений», «технической длине стебля», «содержанию волокна», характеризующихся низкими вариансами взаимодействия «генотип × среда». Разработаны, усовершенствованы и внедрены в селекционный процесс методы оценки и отбора селекционного материала, включающие использование высокоточных инструментальных методов анализа качества волокна (сканирующая микроскопия), ДНК-маркирования, электрофореза, оценки по декортикационной способности. Новизна селекционных достижений защищена 7 патентами и 7 свидетельствами селекционера на сорта льна-долгунца. Установлена высокая экономическая эффективность возделывания новых сортов льна-долгунца с уровнем рентабельности до 94,7%. Площадь внедрения созданных сортов за период 2003-2021 гг. составила 158,9 тыс. га с объемом реализации более 556,0 тыс. тонн льнотресты на сумму свыше 237,0 млн. руб. (в ценах 2021 г.). В 2021 г. площадь посева новых сортов составила 23,8 тыс. га, или 56,6% в структуре посевов культуры. Рекомендации по использованию. В селекции использовать созданные признаковые коллекции льна-долгунца. Отбор генотипов проводить с использованием селективных фонов, высокоточных инструментальных методов анализа качества волокна (сканирующая микроскопия), ДНК-маркирования, электрофореза, оценки по декортикационной способности. Для получения высокой и стабильной урожайности и качества волокна рекомендуются наиболее продуктивные сорта Грант, Лада, Мара, Маяк, Рубин.

English. The aim of research was to form the gene pool of fibre flax (Linum usitatissimum L.), identify the sources of economically important traits, improve the techniques and methods of breeding, create high yield varieties adapted to soil and climate conditions of the Republic of Belarus. The research was conducted by means of field and laboratory experiments with the application of biochemical, molecular and genetic, anatomical and morphological methods, and statistical analysis. The gene pool of fibre flax including 628 accessions from 33 countries is newly created in the Republic of Belarus, the trait collections are formed. Applying the hybridization method and using the sources and donors of economically important traits the new breeding material and varieties are created, differing in the duration of the vegetative period. It’s established that the selection on morphological traits of fibre flax is more effective in terms of “plant height”, “technical stem length”, “fibre content”, characterized by low variances of “genotype x medium”. The methods of assessment and selection of the breeding material are developed, improved and applied in breeding. They include the use of high precision, instrumental methods of fibre quality analysis (scanning microscopy), DNA-marking, electrophoresis, decorticate ability evaluation. The newness of breeding research is proved by 7 patents and 7 breeder’s fibre flax certificates. A high economic efficiency of cultivating new varieties of fibre flax with profitability up to 94.7% is identified. The area for growing the created varieties over 2003-2021 was 158.9 thousand hectares with the sales of more than 556 thousand tons of flax retted straw for the amount over 237 million rubles (in 2021). In 2021 the planted area under new varieties was 23.8 thousand hectares or 56.6% in the structure of the crop plantings. To use the created trait collections of fibre flax in breeding. To select genotypes using selective backgrounds, high precision, instrumental methods of fibre quality analysis (scanning microscopy), DNA-marking, electrophoresis, decorticate ability evaluation. The most productive varieties Grant, Lada, Mara, Mayak, Rubin are recommended for obtaining a high and stable yield and a high quality of fibre.

Belarusian. Мэта даследаванняў – сфарміраваць генетычны фонд лёну-даўгунцу (Linum usitatissimum L.), вылучыць крыніцы гаспадарча карысных прыкмет, ўдасканаліць прыёмы і метады селекцыі, стварыць высокапрадуктыўныя сарты, адаптаваныя да глебавакліматычных умоў Рэспублікі Беларусь. Даследаванні праводзілі шляхам палявых і лабараторных доследаў з прымяненнем біяхімічных, малекулярна-генетычных, анатама-марфалагічных метадаў і статыстычнага аналізу. Упершыню ў Рэспубліцы Беларусь сфарміраваны генетычны фонд лёну-даўгунцу, які ўключае 628 узораў з 33 краін свету, створаны прыкметныя калекцыі. Метадам гібрыдызацыі створаны новы селекцыйны матэрыял і сарты, якія адрозніваюцца па працягласці вегетацыйнага перыяду, з выкарыстаннем крыніц і донараў гаспадарча карысных прыкмет. Устаноўлена, што адбор па марфалагічных прыкметах у лёну-даўгунцу з'яўляецца больш эфектыўным па «вышыні раслін», «тэхнічнай даўжыні сцябла», «утрымання валакна», якія характарызуюцца нізкімі варыянсамі ўзаемадзеяння «генатып × асяроддзе». Распрацаваны, удасканалены і ўкаранёны ў селекцыйны працэс метады адзнакі і адбору селекцыйнага матэрыялу, якія ўключаюць выкарыстанне высокадакладных інструментальных метадаў аналізу якасці валакна (сканіруючая мікраскапія), ДНК-маркіравання, электрафарэзу, адзнакі па дэкартыкацыйнай здольнасці. Навізна селекцыйных дасягненняў абаронена 7 патэнтамі і 7 сведчаннямi селекцыянера на сарты лёну-даўгунцу. Устаноўлена высокая эканамічная эфектыўнасць вырошчвання новых сартоў лёну-даўгунцу з узроўнем рэнтабельнасці да 94,7%. Плошча ўкаранення створаных сартоў за перыяд 2003-2021 гг. склала 158,9 тыс. га з аб'ёмам рэалiзацыi больш за 556,0 тыс. тон ільнотрасты на суму звыш 237,0 млн. руб. (у коштах 2021 г.). У 2021 г. плошча пасеву новых сартоў склала 23,8 тыс. га, або 56,6% ў структуры пасеваў культуры. Рэкамендацыі па выкарыстанні. У селекцыі выкарыстоўваць створаныя прыкметныя калекцыi лёну-даўгунцу. Адбор генатыпаў праводзіць з выкарыстаннем селектыўных фонаў, высокадакладных інструментальных метадаў аналізу якасці валакна (сканавальная мікраскапія), ДНК-маркіравання, электрафарэзу, ацэнкі па дэкартыкацыйнай здольнасці. Для атрымання высокай і стабільнай ураджайнасці і якасці валакна рэкамендуюцца найбольш прадуктыўныя сарты Грант, Лада, Мара, Маяк, Рубін.