MONITORING THE SPREAD AND DEVELOPMENT OF PYRENOPHOROSIS DISEASE (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) OF SPRING WHEAT IN THE NORTHERN REGIONS OF KAZAKHSTAN | ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ | МОНИТОРИНГ РАСПРОСТРАНЕНИЯ И РАЗВИТИЯ БОЛЕЗНИ ПИРЕНОФОРОЗА (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) ЯРОВОЙ ПШЕНИЦЫ ПО СЕВЕРНЫМ ОБЛАСТЯМ КАЗАХСТАНА

English. This research work monitored the spread and development of the particularly dangerous wheat disease pyrenophorosis (P. tritici-repentis) in 2024. During the research, varieties of spring soft and hard wheat from the northern regions of Kazakhstan (Akmola and Kostanay regions) were studied. According to the monitoring results, the prevalence and degree of wheat disease infestation in each region showed different results. As a result of research conducted in the Akmola region, it was established that most varieties of spring wheat are not resistant to pyrenophorosis (P. tritici-repentis). The prevalence of the pathogen ranged from 24% to 98%, and the development of the disease from 6.60% to 34.60%. As a result of the conducted research, it was established that the least infected with the pathogen on wheat crops in the Akmola region was the Extensive variety, the pathogen incidence rate was 6.90%, and the disease prevalence rate was 24%. In addition, during the study of the spread and development of pyrenophorosis in the Kostanay region, it was established that the pathogen P. tritici-repentis causes significant damage to wheat crop areas. Spring wheat varieties Aina, Avgustina, Karabalykskaya 7 and Aiym showed a high level of pathogen spread: 88%, 76%, 74% and 82%. The disease development index was 6.60%, 10.80%, 8.60% and 22.00%. The varieties Kazakhstanskaya rannespelaya, Khazret, Lamis, Kudesnitsa, which have shown high resistance (IT–R, 0%) to the pathogen P. tritici-repentis, are of great interest in the crop areas of the Kostanay region. According to the results of the study, all varieties of wheat sown in the Akmola region showed resistance to pyrenophorosis. In the Kostanay region, wheat varieties showed higher resistance to diseases than in the Akmola region. In the future, it is recommended to use all wheat varieties that are resistant to P. tritici-repentis in breeding programs.

Kazakh. Бұл ғылыми зерттеу жұмысында бидайдың аса қауіпті ауруы пиренофороздың (P. tritici-repentis) таралуы мен дамуына 2024 жылы мониторинг жұмыстарын жүргіздік. Зерттеу жұмысында Қазақстанның солтүстік аймақтарының (Ақмола және Қостанай облыстары) жаздық жұмсақ және қатты бидай сорттары зерттелінді. Мониторинг нәтижелері бойынша бидайдың пиренофороз ауруының таралуы мен залалдану дәрежесі әр аймақта әр түрлі нәтижелер көрсетті. Ақмола облысы бойынша жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде жаздық бидай сорттарының көпшілігі пиренофорозға (P. tritici-repentis) төзімсіз екендігі анықталынды. Патогеннің таралу деңгейі 24%-дан 98% аралығында болды, ал аурудың дамуы 6,60%–дан 34,60% аралығын құрады. Зерттеу нәтижесінде Ақмола облысының бидай егіс алқаптарында патогенмен ең аз мөлшерде залалданған Экстенсив сорты болып табылды, патогенмен залалдану деңгейі 6,90%, ал таралу деңгейі 24% құрады. Сонымен қатар, Қостанай облысы бойынша пиренофороздың таралуы мен залалдануын анықтау барысында, (P. tritici-repentis) патогенінің егіс алқаптарына айтарлықтай зиянын тигізгені анықталынды. Айна, Августина, Карабалыкская 7 және Айым жаздық бидай сорттарында қоздырғыштың таралуының жоғары деңгейі 88%, 76%, 74% және 82%-ды көрсетті. Аурудың даму индекісі 6,60%, 10,80%, 8,60% және 22,00%-ды құрады. Қостанай облысы егіс алқаптарында P. tritici-repentis қоздырғышына жоғары төзімділік (IT–R, 0%) танытқан Казахстанская раннеспелая, Хазрет, Ламис және Кудесница сорттары үлкен қызығушылық танытып отыр. Зерттеу нәтижелері бойынша, Ақмола облысында егілген бидай сорттарының барлығы пиренофороз ауруына төзімсіздік танытты. Ал Қостанай облысы, бидай сорттары, Ақмола облысына қарағанда басым бөлігі ауруға жоғары төзімділік танытты. Болашақта P. tritici-repentis-ке төзімділік танытқан барлық бидай сорттарын селекциялық бағдарламаларға пайдалануға ұсынылады.

Russian. В данной научно-исследовательской работе проведен мониторинг распространения и развития особо опасного заболевания пшеницы пиренофороза (P. tritici-repentis) в 2024 году. В ходе исследований изучались сорта яровой мягкой и твердой пшеницы из северных регионов Казахстана (Акмолинская и Костанайская области). По результатам мониторинга распространенность и степень поражаемости болезни пшеницы в каждом регионе показали разные результаты. В результате исследований, проведенных в Акмолинской области, установлено, что большинство сортов яровой пшеницы не устойчивы к пиренофорозу (P. tritici-repentis). Распространенность патогена составила от 24% до 98%, а развитие болезни от 6,60% до 34,60%. В результате проведенных исследований установлено, что наименее зараженным возбудителем на посевах пшеницы Акмолинской области оказался сорт Экстенсивный, показатель поражаемости возбудителем составил 6,90%, а показатель распростронение болезни – 24%. Кроме того, в ходе изучения распространения и развития пиренофорозом в Костанайской области установлено, что возбудитель P. tritici-repentis наносит значительный ущерб посевным площадям пшеницы. Сорта яровой пшеницы Айна, Августина, Карабалыкская 7 и Айым показали высокий уровень распростронение патогеном 88%, 76%, 74% и 82%. Индекс развития заболевания составил 6,60%, 10,80%, 8,60% и 22,00%. Сорта Казахстанская раннеспелая, Хазрет, Ламис, Кудесница, показавшие высокую устойчивость (IT–R, 0%) к патогену P. tritici-repentis, представляют большой интерес на посевных площадях Костанайской области. По результатам исследования, все сорта пшеницы, посеянные в Акмолинской области, показали не устойчивость пиренофорозу. В Костанайской области сорта пшеницы показали более высокую устойчивость к болезням, чем в Акмолинской области. В дальнейшем рекомендуется использовать в селекционных программах все сорта пшеницы, обладающие устойчивостью к P. tritici-repentis.