REVIEW OF THE RESULTS OF BREEDING OF FACULTATIVE SOFT WHEAT IN THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN | ФАКУЛЬТАТИВТІ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ ШОЛУ | ОБЗОР РЕЗУЛЬТАТОВ СЕЛЕКЦИИ ФАКУЛЬТАТИВНОЙ МЯГКОЙ ПШЕНИЦЫ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН

English. Premise and objective. Since 2013, the Kazakh Research Institute of Agriculture and Plant Growing (KazNIIR) has initiated targeted breeding work on facultative soft wheat varieties for the first time in the Republic of Kazakhstan, the main results of which are presented in this review. The aim and novelty of the research was to identify methodological aspects of breeding and to develop new lines and varieties of facultative wheat. The object of the study was variety samples, hybrids, and lines of facultative wheat from the competitive variety testing nursery (CVT). The experiments were conducted in the foothill zone of the Zailiysky Alatau on light chestnut soils. Materials were sown in autumn and spring. The establishment of nurseries, records, hybridization, structural analysis, evaluation, analysis of VRN genes of materials, and statistical processing of results were carried out using methods from domestic and foreign sources. Results. Methodological aspects of facultative wheat breeding were identified, and new sources, hybrid populations, and promising lines were selected and created based on economically valuable traits and biological properties.

Kazakh. Алғышарт және мақсат. Қазақстанда 2013 жылдан бастап алғаш рет Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми - зерттеу институтының (ҚазЕжӨШҒЗИ) ЖШС факультативті жұмсақ бидай сорттарының мақсатты селекциялық жұмысы басталды және олардың негізгі нәтижелері осы шолу жұмысында ұсынылып отыр. Зерттеудің мақсаты мен жаңалығы факультативті жұмсақ бидай селекциясының әдістемелік қағидаларын анықтау және оның жаңа бәсекеге қабілетті желілері мен сорттарын құру болды. Зерттеу нысаны ретінде халықаралық питомниктерден алынған бидайдың  сорттық үлгілері; өндірісте пайдалануға рұқсат етілген Қазақстан Республикасы мен Қырғызстанның сорттары; жаңа буданды популяциялар мен конкурстық сорт сынау питомнигіндегі (КСИ) факультативті бидайдың болащақты желілері алынды. Тәжірибелер Іле Алатауының тау бөктерінде ашық каштан топырақтарында жүргізілді. Зерттелетін нысандар күзде және көктемде егілді. Селекциялық көшеттерді себу, өсімдіктерді есепке алу, бақылау, будандастыру, бағалау, олардың құрылымдық және VRN гендерін талдау, сондай-ақ алынған нәтижелерді статистикалық өңдеу отандық және шетелдік әдістемелерді пайдалана отырып жүргізілді. Нәтижелер. Факультативті бидай селекциясының әдістемелік қағидалары анықталды, бастапқы материал ретінде жаңа үлгілер, буданды популяциялар және шаруашылыққа құнды белгілері мен биологиялық қасиеттері бойынша болащақты желілер анықталды және құрылды. Қазіргі уақытта бағалы белгілер мен қасиеттер кешені бойынша факультативті бидайдың үздік желілері Мемлекеттік сорттық сынаққа беруге дайындалуда.

Russian. Предпосылка и цель. С 2013 года в ТОО Казахского научно - исследовательского института земледелия и растениеводства (КазНИИЗиР) впервые в РК начата целенаправленная селекционная работа сортов факультативной мягкой пшеницы, основные результаты которых представлены в данной обзорной работе. Целью и новизной исследований являлась выявления методических аспектов селекции и выведение новых линии и сортов факультативной пшеницы. Объектом исследования служили сортообразцы, гибриды и линии факультативной пшеницы питомника конкурсного сортоиспытания (КСИ). Опыты заложены в предгорной зоне Заилийского Алатау на светло каштановых почвах. Материалы высевались осенью и весной. Закладка питомников, учеты, гибридизация, структурный анализ, оценка,  анализ VRN генов материалов, статистическая обработка результатов проводились с использованием методик отечественных и зарубежных источников. Результаты. Выявлены методические аспекты селекции факультативной пшеницы, выделены и созданы новые источники, гибридные популяции и перспективные линии по хозяйственно-ценным признакам и биологическим свойством.