STARTING MATERIAL OF BREEDING WINTER WHEAT FOR RESISTANCE TO YELLOW RUST (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) | САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ | ИСХОДНЫЙ МАТЕРИАЛ ДЛЯ СЕЛЕКЦИИ ОЗИМОЙ ПШЕНИЦЫ НА УСТОЙЧИВОСТЬ К ЖЕЛТОЙ РЖАВЧИНЕ (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI)

Английский. Ensuring food security is focused on high yields, resistance to pathogens and abiotic stresses in wheat. Breeding for disease resistance is an important focus of plant breeding programs because any successful variety must be capable of high yield, disease resistance, and other economically valuable end-use characteristics. In the southeast of Kazakhstan, among the diseases of winter wheat, one of the most harmful pathogens is yellow rust (Puccinia striiformis f. sp. tritici). Most cultivated wheat varieties are susceptible to the pathogen, so constant monitoring, study and creation of new initial forms of breeding for resistance to this dangerous disease are an urgent need. Cultivation of resistant varieties is the most effective and environmentally friendly way to reduce crop losses. In order to search for sources of resistance of winter wheat, in conditions of an artificially infectious background, we carried out selection and immunological studies on the experimental basis of the Kazakh Research Institute of Agriculture and Plant Growing (N43.238193° E76.696753°). This article presents the results of phenotypic selection of resistant forms in hybrid populations obtained by intraspecific crosses of winter wheat, their immunological characteristics to P. striiformis. The combination of productivity with resistance is a determining factor for the successful creation of new breeding lines and accelerated breeding of varieties. Such winter lines can become the ancestors of new varieties and donors of resistance to the pathogen for grain-growing regions.

казахский. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бидайдың жоғары өнімділігіне, ауру қоздырғыштарына және абиотикалық әсерге төзімділігіне бағытталған. Ауру қоздырғыштарына төзімділік, өсімдіктер селекциясындағы бағдарламалардың маңызды бағыты болып табылады, өйткені кез келген жақсы шыққан сорт түпкілікті пайдалану үшін, жоғары өнімділікке, ауруға төзімділікке және басқа да шаруашылық-құнды сипаттамаларға ие болуы керек. Қазақстанның оңтүстік-шығысында күздік бидай ауруларының ішінде зиянды қоздырғыштардың бірі – сары тат (Puccinia striiformis f. sp. tritici). Өсірілетін бидай сорттарының көпшілігі ауру қоздырғышына сезімтал, сондықтан осы қауіпті ауруға төзімділік қабілетін үнемі бақылау, зерттеу және селекцияға жаңа бастапқы формаларды ұсыну, бұл бағыттағы үлкен қажеттілік болып табылады. Төзімді сорттарды қолдану, өсіру егін шығынын азайтудың ең тиімді және экологиялық таза әдісі болып табылады. Жасанды індет аясы жағдайында, күздік бидайдың төзімділік көздерін іздеу мақсатында, Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік стационарында (N43,238193° E76,696753°) селекциялық-иммунологиялық зерттеулер жүргізілді. Бұл мақалада күздік бидайды түр ішілік будандастыру арқылы алынған гибридті популяцияларының төзімді формаларын фенотиптік іріктеу, олардың P. striiformis қоздырғышына  иммунологиялық сипаттамалары бойынша ғылыми жұмыс нәтижелері берілген. Өнімділіктің төзімділікпен үйлесуі, жаңа селекциялық линияларды сәтті алудың және сорттарды жеделдетіп шығарудың анықтаушы факторы болып табылады. Мұндай құнды күздік бидай линиялары жаңа сорттар үшін ата-аналық формасы және астық өсіру аймақтары үшін патогенге төзімділіктің доноры бола алады.

Русский. Обеспечение продовольственной безопасности ориентирована на высокую урожайность, устойчивость к патогенам и абиотическим стрессам пшеницы. Селекция на устойчивость к болезням является важным направлением программ селекции растений, поскольку выводимые  сорта должны соответствовать высокой продуктивности, устойчивости к болезням и другим хозяйственно-ценным характеристикам для  конечного использования. На юго-востоке Казахстана среди болезней озимой пшеницы одним из наиболее вредоносных возбудителей является желтая ржавчина (Puccinia striiformis f. sp. tritici). Большинство возделываемых сортов пшеницы восприимчивы к возбудителю, поэтому постоянный контроль, изучение и создание новых исходных форм для селекции на устойчивость к этой опасной болезни являются острой необходимостью. Возделывание устойчивых сортов являются наиболее эффективным и экологически безопасным способом снижения потерь урожая. С целью поиска источников устойчивости озимой пшеницы, в условиях искусственно-инфекционного фона, нами проведены селекционно-иммунологические исследования, на экспериментальной базе Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства (N43,238193°  E76,696753°). В настоящей статье представлены результаты фенотипических отборов резистентных форм в гибридных популяциях, полученные путем внутривидовых скрещиваний озимой пшеницы, их иммунологических особенностей к P. striiformis. Сочетание продуктивности с признаком устойчивости является определяющим фактором для успешного создания новых селекционных линий и ускоренного выведения сортов. Созданный исходный материал  может стать перспективным донором устойчивости к патогену для зерносеющих регионов.