PL: Analiza przestrzenno-czasowa rozwoju społecznego i śladu węglowego miast wojewódzkich | EN: Spatial and Temporal Analysis of Social Development and Carbon Footprint in Polish Voivodeship Cities

abstractPL: W obliczu nasilających się zmian klimatycznych oraz rosnącego znaczenia zrównoważonego rozwoju, istnieje potrzeba pogłębionej analizy relacji między rozwojem społecznym, a śladem węglowym, szczególnie w kontekście dużych ośrodków miejskich. Miasta wojewódzkie, jako centra administracyjne, gospodarcze i społeczne, odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu krajowej polityki klimatycznej i jakości życia mieszkańców. Analiza stanowi odpowiedź na potrzebę zrozumienia, czy rozwój społeczno-gospodarczy miast przebiega w granicach wyznaczonych przez możliwości środowiska naturalnego. Kluczowe pytanie, jakie postawiono w badaniu brzmi: czy wyższy poziom rozwoju społecznego wiąże się ze wzrostem presji wywieranej na środowisko naturalne? Celem pracy było dokonanie oceny zrównoważonego rozwoju 18 polskich miast wojewódzkich w latach 2021–2023, z wykorzystaniem wskaźników lokalnego rozwoju społecznego (ang. Local Human Development Index - LHDI), śladu węglowego (ang. Carbon Footprint - CF), potencjału biologicznego (ang. biocapacity - BC) oraz Śladu Ekologicznego (ang. Ecological Footprint - EF). Analiza oparta na danych statystycznych i przestrzennych pozwoliła uchwycić zróżnicowanie poziomu rozwoju i presji środowiskowej w badanych jednostkach oraz wskazać zależności między nimi. Wyniki wskazują, że wyższy poziom rozwoju społecznego często wiąże się ze zwiększoną presją na środowisko. Największe metropolie, takie jak Warszawa, Kraków i Wrocław, osiągają wysokie wskaźniki rozwoju przy jednocześnie dużym śladzie węglowym i niskim potencjale biologicznym. Z kolei miasta o bardziej zrównoważonym profilu, jak Zielona Góra, cechują się lepszą równowagą między rozwojem, a stanem środowiska naturalnego. Mimo pewnych pozytywnych trendów, wszystkie badane jednostki nadal pozostają w stanie deficytu ekologicznego. Uzyskane wyniki potwierdzają utrzymującą się nierównowagę w relacji człowiek–środowisko i podkreślają potrzebę zintegrowanego wykorzystania wskaźników społecznych i środowiskowych w planowaniu rozwoju miast, a także działań na rzecz ograniczenia presji środowiskowej i poprawy jej równowagi, zwłaszcza w najbardziej obciążonych aglomeracjach.

abstractEN: In the face of intensifying climate change and the growing importance of sustainable development, there is a need for an in-depth analysis of the relationship between social development and carbon footprint, particularly in the context of large urban centers. Voivodeship cities, as administrative, economic, and social hubs, play a key role in shaping national climate policy and the quality of life of their inhabitants. This analysis responds to the need to understand whether the socio-economic development of cities occurs within the limits defined by the capacities of the natural environment. The central research question posed in the study is: does a higher level of social development correlate with increased pressure on the natural environment? The aim of the study was to assess the sustainable development of 18 Polish voivodeship cities in the years 2021–2023 using indicators of Local Human Development (LHDI), Carbon Footprint (CF), Biocapacity (BC), and Ecological Footprint (EF). The analysis, based on statistical and spatial data, enabled the identification of differences in development levels and environmental pressure across the studied units, as well as the relationships between them. The results indicate that a higher level of social development is often associated with increased environmental pressure. The largest metropolitan areas, such as Warsaw, Kraków, and Wrocław, achieve high development scores while simultaneously exhibiting a large carbon footprint and low biocapacity. In contrast, cities with a more balanced profile, such as Zielona Góra, demonstrate better equilibrium between development and the state of the natural environment. Despite certain positive trends, all examined cities remain in a state of ecological deficit. The findings confirm the persistent imbalance in the human–environment relationship and underscore the need for the integrated use of social and environmental indicators in urban development planning, as well as for measures aimed at reducing environmental pressure and improving its balance—particularly in the most burdened urban agglomerations.

status: finished