شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌های کلیدی اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی در زنجیرة تأمین پایدار مواد غذایی با استفاده از شیوه دیمتل فازی

زنجیره تأمین مواد غذایی و کشاورزی نقشی اساسی در تأمین امنیت غذایی، سلامت عمومی و توسعه پایدار دارد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌ها و معیارهای کلیدی زنجیره تأمین پایدار صنایع غذایی و کشاورزی در سال ۱۴۰۴ انجام شد. روش تحقیق از نوع آمیخته (کیفی‌- کمی) بود و در چند مرحله اجرا شد. نخست، با مرور نظام‌مند منابع علمی، ۴۴ مقاله مرتبط منتشرشده بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲5 بررسی و شاخص‌ها شناسایی و دسته‌بندی شدند. سپس، با بهره‌گیری از مصاحبه‌های نیمه‌‏ساختاریافته با خبرگان، بازنگری معیارهای شناسایی‌شده صورت گرفت و شاخص‌هایی جدید نیز شناسایی و ارزیابی شد. جامعه آماری پژوهش شامل پانزده متخصص با حداقل ده سال سابقه فعالیت در حوزه زنجیره تأمین پایدار بود، که به‌صورت هدفمند انتخاب شدند؛  فرآیند نمونه‌گیری تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. در بخش کیفی، داده‌ها با روش تحلیل مضمون و کدگذاری شش‌درجه‌ای کلارک (باز و محوری) تحلیل شدند. در ادامه، الگوی پارادایمی پژوهش با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA 2022  ترسیم شد. برای ارزیابی روایی و پایایی بخش کیفی، از بررسی مشارکت و میزان توافق خبرگان استفاده شد. در بخش کمی نیز ابتدا از پرسشنامه‌های مقایسات زوجی برای اولویت‌بندی شاخص‌ها و معیارها استفاده شد. پانزده خبره‌ای که در مرحله کیفی مشارکت داشتند، نظرات خود را ارائه دادند. در نهایت، دوازده معیار کلیدی شناسایی شدند که مبنای تحلیل بخش کمی قرار گرفت. تحلیل دقیق‌تر با استفاده از روش دلفی فازی انجام شد. سپس، با بهره‌گیری از روش دیمتل فازی، تأثیرگذاری و تأثیرپذیری شاخص‌ها و معیارهای کلیدی زنجیره تأمین پایدار صنایع غذایی و کشاورزی ارزیابی و روابط میان عوامل اصلی تعیین شد. همچنین، اعتبار و پایایی تحقیق از تحلیل مشارکت و توافق کارشناسان با روش‌های دلفی فازی و دیمتل فازی تضمین شد. نتایج پژوهش نشان داد که در میان ابعاد پایداری، بعد اقتصادی اهمیت بیشتری دارد؛ در این بعد، معیارهایی همچون عملکرد پشتیبانی، استفاده از فناوری‌های متناسب با شرایط منطقه‌ای و ارتقای سطح دانش کشاورزان به‌عنوان عوامل کلیدی شناخته شدند؛ همچنین، در بعد اجتماعی، عوامل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و رفع تحریم‌ها و در بعد زیست‌محیطی، چالش‌های مدیریت زیست‌محیطی از اهمیت بالا برخوردارند. همچنین، نتایج پژوهش نشان داد که چالش‌های مدیریت زیست‌محیطی، عوامل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و مسئله رفع تحریم‌ها از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر پایداری زنجیره تأمین مواد غذایی کشاورزی به ‏شمار می‌روند؛ علاوه بر این، معیارهایی نظیر عملکرد پشتیبانی، بهره‌گیری از فناوری‌های متناسب با شرایط منطقه‌ای و ارتقای سطح دانش کشاورزان بیشترین تأثیر را در بهبود پایداری این زنجیره‌ دارند. بر این اساس، تدوین راهبردهای جامع، اجرای سیاست‌های حمایتی هدفمند و توسعه زیرساخت‌های فناورانه از اقدامات اساسی در راستای تقویت پایداری این صنعت محسوب می‌شوند. از یافته‌های پژوهش حاضر می‌توان به‌عنوان مبنایی برای تصمیم‌گیری‌های راهبردی و تدوین برنامه‌های عملیاتی اثربخش در راستای دستیابی به توسعه پایدار زنجیره تأمین مواد غذایی کشاورزی سود جست.