امکان‌سنجی توسعه کشت برنج هوازی در استان گلستان(مطالعه موردی: شهرستان آق‌قلا)

سابقه و هدف: استان گلستان یکی از 8 استان در معرض خشکسالی است. به همین دلیل، چند سال اخیر کشت برنج در استان گلستان ممنوع اعلام شده است. از سوی دیگر، در سال‌های اخیر تمایل به کشت برنج به دلیل مزیت اقتصادی بیشتر این محصول نسبت سایر محصولات رقیب از جمله سویا، در این استان افزایش یافته است. بنابراین تغییر شیوه زراعت برنج از غرقابی به هوازی می‌تواند در حفظ و پایداری تولید برنج در کشور از جمله در استان گلستان موثر باشد. به نظر می‌رسد که اولین گام جهت توسعه زراعت برنج هوازی، ارزیابی متغییرهای محیطی و توان سرزمین جهت تامین نیاز‌های زراعی این نوع سامانه کشت می‌باشد. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ آب در کشور از جمله استان گلستان، ﻣﻌﺮﻓﯽ سامانه‌های زراعی ﮐﻪ ﻣﯿﺰان ﻣﺼﺮف آب را ﮐـﺎﻫﺶ دﻫـﺪ، حایز اهمیت است. ﮐﺸﺖ ﺑﺮﻧﺞ هوازی ﯾﮑـﯽ از اﯾـﻦ سامانه‌هاﺳـﺖ. این پژوهش با هدف استعدادسنجی بخشی از اراضی استان گلستان(شهرستان آق‌قلا) جهت کشت برنج هوازی، با استفاده از ارزیابی عوامل محیطی و تحلیل‌های مکانی در سال 1398 انجام شد.مواد و روش‌ها: این تحقیق در سال 1398 در دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان انجام شد. ابتدا نیازهای زراعی بوم-شناختی یک سامانه کشت برنج هوازی با استفاده از منابع علمی و مراجعه به مزارع الگویی تعیین گردید. سپس براساس آن، نقشه‌های موضوعی اقلیمی، توپوگرافی، خاک و منابع آب مورد نیاز در محیط نرم‌افزار ArcGISتهیه شدند. این نقشه‌های موضوعی عبارت بودند از درصد شیب، ارتفاع از سطح دریا، بافت خاک، ماده آلی، EC خاک، pH خاک، بارش سالانه، وقوع بارش‌های ناگهانی در زمان کاشت(ماه‌های خرداد و تیر)، دمای متوسط سالانه، دمای بیشینه سالانه، دمای کمینه سالانه، مجموع ساعت آفتابی، رطوبت نسبی، نزدیکی به رودخانه، pH منابع آبی سطحی، SAR منابع آبی سطحی، EC منابع آبی سطحی، وضعیت منابع آبی سطحی، دمای منابع آبی زیرزمینی، میزان SAR منابع آبی زیرزمینی، pH منابع آبی زیرزمینی، EC منابعآبی زیرزمینی و وضعیت منابع آب زیرزمینی در محیط نرم‌افزار ArcGIS نسخه 3/10 تهیه شد. در ادامه، براساس منطق بولین و مدل محدودیت ساده(SLM)، لایه‌ها روی‌هم‌گذاری شدند. در انتها نقشه پتانسیل توسعه کشت برنج هوازی برای زمین‌های کشاورزی شهرستان آق‌قلا تهیه و به‌صورت کیفی طبقه‌بندی گردید.یافته‌ها: نتایج نشان داد که تنها زمین‌های جنوبی شهرستان آق‌قلا (63/21003 هکتار)، مناسب برای توسعه برنج هوازی است. براساس نقشه استعدادسنجی، از سمت جنوب به شمال از درجه قابلیت سرزمین کاسته شد. در این ارزیابی، بیشترین مساحت پهنه‌های طبقه‌بندی شده (61/36965 هکتار) به پهنه ضعیف (S3) اختصاص یافت. نتایج حاصل از تطابق زمین‌های کشاورزی شهرستان آق‌قلا با نیازهای زراعی و محیطی سامانه برنج هوازی نشان داد که 73/26 درصد از اراضی کنونی، مناطق نامناسبی جهت توسعه کشت برنج هوازی می‌باشد. این مناطق با درجه NS در بخش‌های شمالی شهرستان از غرب به شرق کشیده شده است و در محدود آبخوان اترک قرار دارد. همچنین نتایج حاصل از استعدادسنجی بر اساس منطق بولین نشان داد که 38/5 درصد از محدوده مورد مطالعه جهت کشت برنج به‌صورت هوازی مستعد است و 62/94 درصد نامناسب (NS) می‌باشد.نتیجه‌گیری: بطورکلی عوامل محدودکننده در پهنه NS هر دو مدل مورد مطالعه عبارت بودند از: میزان بارش سالانه زیر 300 میلی‌متر، شوری خاک بیشتر از 7 دسی زیمنس بر متر، درصد کم ماده آلی، EC منابع آبی سطحی، وضعیت نامناسب منابع آبی سطحی و زیرزمینی، شوری منابع آب سطحی، SAR بالای 12 و pH نامناسب منابع آبی.واژه‌های کلیدی: استان گلستان، برنج هوازی، منابع آبی، GIS.